Vlaamse Regering werkt verder aan rechtszekere en robuuste vergunningen

Wat voorafging

De Vlaamse Regering stelde in haar Regeerakkoord 2024 –2029 het volgende:

“Rechtszekere, robuuste vergunningen zijn een prioriteit. Daarom stelt de Vlaamse Regering een gemengde commissie aan met experts, de overheid, academische wereld en juridische sector (Raad voor Vergunningsbetwistingen en Raad van State), die binnen een jaar na de start van deze legislatuur een advies verleent met concrete maatregelen voor de opmaak van een actieprogramma door de Vlaamse Regering. Bij de opmaak van dat advies is er ook eenconsultatieronde door deze commissie van het brede middenveld. Het actieprogramma heeft volgende focus:

• snellere rechtspraak voor belangrijke maatschappelijke en strategische projecten
• technische expertise ter ondersteuning van de rechtbank en benadrukken van de bijzondere bewijswaarde van wetenschappelijk onderzoek
• op welke manier gekomen kan worden tot meer constructieve en zinvolle, oplossingsgerichte inspraak
• aanvechtbaarheid van de inhoud van een gunstig geadviseerde passende beoordeling en het milieueffectenrapport
• definiëren van marginaal toetsingsrecht en onderzoeken hoe de rechter in zijn uitspraken het algemeen maatschappelijk belang meer kan laten doorwegen
• mogelijkheden tot het invoeren van het concept ‘integrale maatschappelijke benadering’ nagaan
• een definitie van aangetoond belang en het tegengaan van misbruik van procedures en toegang tot de rechter.”

Eindrapport Gemengde Commissie

In het verlengde hiervan werd door de Vlaamse Regering op 20 december 2024 een Gemengde Commissie Vergunningen opgericht. Deze Gemengde Commissie, samengesteld uit experts en vertegenwoordigers van de overheid, de academische wereld en de juridische sector verleende op 30 september 2025 aan de Vlaamse Regering een advies met concrete maatregelen voor de opmaak van een actieprogramma door de Vlaamse Regering.

Dit eindrapport van de Gemengde Commissie bevat 45 adviezen en 140 aanbevelingen met betrekking alle fasen van het vergunningentraject, van voorbereiding tot uitvoering, en dit met de erkenning van rechtsbescherming.

Aanbevelingen Gemengde Commissie quasi unaniem goedgekeurd door Vlaamse Regering

Op 19 december 2025 heeft de Vlaamse Regering de aanbevelingen van de Gemengde Commissie quasi unaniem goedgekeurd. Op deze dag werd door de Vlaamse Regering een hiervoor voortbouwend actieprogramma goedgekeurd met als belangrijkste ingrepen:

Thema 1: meer rechtszekerheid in de fase die voorafgaat aan de vergunningsaanvraag, met onder meer:

• Recht op laagdrempelig en constructief vooroverleg: Initiatiefnemers krijgen voortaan een decretaal recht op kosteloos vooroverleg op eenvoudig verzoek en binnen een redelijke termijn. Zo kunnen knelpunten vroeg worden opgespoord en plannen worden bijgestuurd vóór de formele aanvraag. Hiertoe zal het vooroverleg maximaal gefaciliteerd worden via onder meer de bestaande ‘handreiking vooroverleg’ van het Departement Omgeving en het Agentschap Binnenlands Bestuur en door het openstellen van het Omgevingsloket om nog niet formeel ingediende dossiers ter beschikking te stellen van overheden en adviesinstanties.

• Versterking van het stedenbouwkundig attest: De Vlaamse Regering zal in functie van het creëren van meer rechtszekerheid in de voorbereidende fase het gebruik van het stedenbouwkundig attest als instrument binnen het vergunningsproces aanmoedigen.

Thema 2: meer rechtszekerheid bij de behandeling van de vergunningsaanvraag, met onder meer:

• Kwaliteit van de vergunningsbeslissingen: De Vlaamse Regering erkent het belang vanvoldoende capaciteit, kennis en middelen bij zowel de lokale, provinciale als gewestelijke vergunningverlenende overheden om tot kwaliteitsvolle vergunningsbeslissingen te kunnen komen. Zij zal hierbij nog meer inzetten op samenwerkingsmodaliteiten, kennisdeling en digitalisering.

• Flexibiliteit via een pauzeknop: De Vlaamse Regering zal het principe invoeren dat een procedure tot het bekomen van een omgevingsvergunning op verzoek van de aanvrager voor een beperkte tijd kan worden gepauzeerd. Deze “pauzeknop” biedt ruimte voor bemiddeling en geeft initiatiefnemers ruimte om hun dossier te herbekijken, overleg te voeren of bijkomende informatie te verzamelen. De pauzeknop maakt het mogelijk om projecten bij te sturen zonder ingewikkelde procedures.

• Versterking van adviesverlening en overleg en verduidelijking juridische status ervan: Voortaan komt er per dossier één helder, niet-bindend advies, na overleg tussen alle betrokken adviesinstanties. De klassieke tweedeling tussen “gunstige” en “ongunstige” adviezen wordt verlaten ten voordele van inhoudelijke duidelijkheid en bruikbaarheid voor de aanvrager en vergunningverlenende overheden.

• Transparantie en verantwoordelijkheid in inspraakprocedures: De Vlaamse Regering hervormt de omgevingsvergunningsprocedure zodat over een aanvraag in principe maar één openbaar onderzoek bij aanvang van de vergunningsprocedure in eerste aanleg wordt gevoerd. Indien een administratief beroep wordt ingesteld, volgt enkel nog een openbaar onderzoek over de ontwerpbeslissing, niet meer over de volledige aanvraag. Voor Vlaamse projecten worden er twee openbare onderzoeken georganiseerd: één bij de start van de procedure op basis van de aanvraag, en één op het einde van de procedure op basis van de ontwerpbeslissing.

• Vereenvoudiging van de geïntegreerde procedure en de ‘zaak der wegen’: In dossiers met een beslissing over de ‘zaak der wegen’ worden parallelle beroepsprocedures afgeschaft. In het Gemeentewegendecreet in te schrijven dat de RvVb bevoegd is voor het contentieux inzake de beslissingen van de gemeenteraad over de zaak der wegen.

• Maatschappelijke meerwaarde als beoordelingscriterium: Bij de beoordeling van een aanvraag voor een omgevingsvergunning, kan de vergunningverlenende overheid in haar beslissing rekening houden met de maatschappelijke, ecologische, culturele, economische of sociale meerwaarde van het aangevraagde project.

• Bijzondere bewijswaarde aan wetenschappelijke studies uitgevoerd door erkende deskundigen: De door erkende deskundigen uitgevoerde en geattesteerde wetenschappelijke studies, die in het geval van de milieueffectrapporteringen en de passende beoordeling ook nog eens onderzocht worden door de bevoegde Vlaamse administratie, krijgen meer juridische waarde dan nu het geval is. Dit zal gelden voor alle wetenschappelijke studies, rapporten en toetsen (waaronder ook de VEN-toets en de natuurtoets) die worden opgesteld door een erkende deskundige.

Thema 3: rechtspraak over omgevingsvergunningen die zorgt voor oplossingen, met onder meer:

• Attentieplicht naar aanleiding van het openbaar onderzoek: Alle bezwaren moeten op het juiste moment in de procedure worden ingebracht, met name tijdens de vergunningsprocedure zelf. Deze verhoogde responsabilisering van alle betrokken actoren moet de vergunningverlenende overheid in staat stelt om tijdig en op basis van alle relevante inspraakreacties een volwaardige beoordeling te maken van een vergunningsaanvraag en haar vergunningsbeslissing vervolgens optimaal te motiveren.

• Toegang tot de rechter en geldboete wegens kennelijk onrechtmatig beroep: De Vlaamse Regering erkent het fundamenteel recht tot toegang tot de rechter voor iedere burger, onderneming, vereniging en overheid die te goeder trouw meent nadeel te ondervinden van een vergunningsbeslissing. Wel wenst de Vlaamse Regering bijkomende mogelijkheden aan te reiken om misbruiken aan te pakken. Enkel wie een concreet, actueel en persoonlijk omgevingsbelang kan aantonen, kan nog beroep instellen. Misbruik van beroepsprocedures wordt maximaal tegengegaan, onder meer via geldboetes bij kennelijk onrechtmatig beroep. De Raad voor Vergunningsbetwistingen zal hiertoe handvaten aangereikt krijgen.

Thema 4: de Grondwet en rechtszekere omgevingsvergunningen, met onder meer:

• Herziening interpretatie standstill-beginsel vervat in artikel 23 van de Grondwet (recht op gezond leefmilieu): Dit artikel beschermt het recht op een gezond leefmilieu, een principe waar de Vlaamse Regering volledig achter staat. In de praktijk zorgt de huidige interpretatie van het zogenoemde standstill-beginsel echter voor rechtsonzekerheid bij omgevingsregels en vergunningen, waardoor noodzakelijke beleidsaanpassingen moeilijk of zelfs onmogelijk worden. Daarom gaat de Vlaamse Regering in overleg met het federale niveau om een oplossing te zoeken voor de strikte toepassing van het standstill-beginsel met betrekking tot het recht op de bescherming van een gezond leefmilieu uit artikel 23 van de Grondwet.

Thema 5: goede regelgeving leidt tot rechtszekere en robuuste vergunningen, met onder meer:

• Versoepeling van toepassing van verouderde BPA’s en RUP’s: De Vlaamse regering versoepelt de voorwaarden om af te wijken van verouderde bijzondere plannen van aanleg (BPA’s) en ruimtelijke uitvoeringsplannen (RUP’s) en van de mogelijkheid om deze verouderde voorschriften te herzien.

Wat nu?

Dit concrete actieprogramma zal de komende maanden door de Vlaamse regelgever omgezet worden in effectieve decreten en uitvoeringsbesluiten. De komende jaren zal de Vlaamse Regering stapsgewijs zorgen voor de inwerkingtreding van de in haar Regeerakkoord vooropgestelde beleidsprioriteit om te

kunnen komen tot rechtszekere en robuuste vergunningen.

Er is een duidelijke bereidheid om de adviezen en aanbevelingen zo spoedig mogelijk om te zetten in concrete acties of regelgeving. We hopen, in het belang van alle betrokken in het vergunningsproces, dat de Vlaamse Regering deze ambitie kan waarmaken.